Las jest miejscem odpoczynku, wytchnienia i spotkania z naturą. To jednak przede wszystkim dom wielu gatunków zwierząt, które żyją tuż obok nas – naszych leśnych sąsiadów. Korzystamy z tej samej przestrzeni, dlatego warto wiedzieć, jak poruszać się po niej tak, by czuć się w lesie bezpiecznie i jednocześnie zapewnić jego mieszkańcom spokój.
„Sąsiedzki kodeks leśny” powstał w odpowiedzi na potrzeby i pytania okolicznych mieszkańców, we współpracy z Nadleśnictwem Iława. Znajdziesz tu praktyczne informacje o tym, jak zachowywać się w lesie, co można w nim zbierać, jak reagować na spotkania z dzikimi zwierzętami, jak zadbać o własne bezpieczeństwo i dlaczego kontakt z lasem jest dla nas tak ważny.
Przewodnik powstał w ramach projektu realizowanego przez Fundację Kluby Rozwoju Społecznego MOST dofinansowanego ze środków programu mikrodotacji NOWEFIO – Warmia Mazury Lokalnie 6″ w ramach Rządowego Programu Fundusz Inicjatyw Obywatelskich NOWEFIO na lata 2021-2030.
Poznaj swoich leśnych sąsiadów i korzystaj z lasu świadomie. 🌿
Spis treści
- Kodeks dobrego postępowania w lesie
- Jakie zwierzęta można spotkać w lesie?
- Ranne zwierzę – co zrobić?
- Wilk w sąsiedztwie
- Dary lasu
- Jak się nie zgubić?
- Zagrożenia i bezpieczeństwo
- Dobroczynna moc lasu
1. Kodeks dobrego postępowania w lesie
Las to miejsce, w którym możemy odpocząć, spacerować, obserwować przyrodę i cieszyć się jej spokojem. Pamiętajmy jednak, że jest też domem dla wielu roślin i zwierząt. Szanując ich przestrzeń, dbając o czystość i zachowując spokój, możemy wspólnie korzystać z lasu i czerpać z niego to, co najlepsze. Zostawmy po sobie dobre wspomnienia – nie ślady. 🌿
2. Jakie zwierzęta można spotkać w lesie?
Las tętni życiem, choć jego mieszkańcy często pozostają niewidoczni. O świcie i zmierzchu możesz spotkać sarnę, jelenia, dzika czy lisa, a przy odrobinie szczęścia także łosia, borsuka albo wilka. Każdy z nich ma swoje zwyczaje, kryjówki i sposoby na odpoczynek. Dzikie zwierzęta unikają spotkania z człowiekiem, boją się go.
🦊 Lisy i borsuki i jenoty– mieszkają w norach, które mogą mieć rozbudowaną sieć korytarzy i kilka wyjść. Borsuk potrafi bardzo dbać o swoją norę i regularnie ją porządkować. Zdarza się, że cała trójka sąsiaduje ze sobą.
🦌 Sarny i jelenie – odpoczywają krótko i często. Zamiast spać długo, robią sobie płytkie legowiska, wygniecione w trawie lub ściółce.
🫎 Łosie – uwielbiają podmokłe lasy i bagna. Dopiero zimą szukają suchych miejsc w lesie i okolicach.
🐗 Dziki – świetnie czują się w poszukiwaniu pożywienia w ściółce. Ryjąc ryjem w ziemi, potrafią przewrócić duże fragmenty leśnego poszycia. Dziki nie są zainteresowane ludźmi. Jeśli przez przypadek znajdziesz się zbyt blisko, po prostu powoli się wycofaj.
🐺 Wilki – są niezwykle ostrożne i zazwyczaj unikają ludzi. Ich obecność w lesie znacznie częściej zauważymy po tropach i innych śladach niż podczas bezpośredniego spotkania.
Obserwuj, nie przeszkadzaj. Najciekawsze spotkania z dziką przyrodą to te, podczas których możemy pozostać tylko cichymi obserwatorami. 🌿
Zobacz galerię zdjęć przedstawiające niektóre dzikie zwierzęta w lasach:
Ssaki / Fot. Anita Witkowska
Wiewiórka 
Samiec sarny (kozioł) 
Samica sarny (koza) 
Samica jelenia (łania) 
Jeleń (byk) 
Kuna leśna 
Borsuk 
Jenot 
Daniele samiec i samice 
Dzik 
Zając 
Lis 
Bóbr 
Żubry – występują m.in. w Puszczy Białowieskiej, w Zachodniopomorskim i w Puszczy Boreckiej (warm.-maz.) 
Ryś 
Łosie – samica łosza z młodym łoszakiem 
Łosie – samiec i samica 
Młody jeleń 
Wilk
Ptaki / Fot. Anita Witkowska
3. Ranne zwierzę – co zrobić?
- Czy na pewno potrzebuje pomocy?
W lesie możemy czasem zobaczyć zwierzę, które wygląda na samotne, bezbronne albo porzucone. Nie zawsze oznacza to jednak, że potrzebuje naszej pomocy. Dla wielu młodych zwierząt samotne oczekiwanie na rodzica jest naturalną częścią dorastania.
🦌 Mała sarna leżąca samotnie w trawie? Nie musisz nic robić. Matka najczęściej jest w pobliżu i wraca do młodego na czas karmienia. Nie dotykaj, nie karm i nie zabieraj go ze sobą.
🐦 Podlot pod drzewem? Jeśli jest sprawny i nie jest wyraźnie ranny, prawdopodobnie właśnie uczy się samodzielności. Rodzice nadal są w pobliżu i go karmią.
Koźlę sarny w oczekiwaniu na matkę – nie dotykamy i spokojnie odchodzimy, jest bezpieczne. / Fot. Anita Witkowska
- Kiedy naprawdę reagować?
Jeśli zwierzę jest wyraźnie ranne, krwawi, ma złamanie, jest skrajnie osłabione, jego matka jest martwa albo znalazło się w miejscu bezpośredniego zagrożenia najpierw skontaktuj się ze specjalistą.
Gdzie zadzwonić?
- 📞 leśniczy / straż leśna – jeśli znalazłeś zwierzę w lesie;
- 📞 urząd gminy – to właściwy pierwszy kontakt w sprawie pomocy rannemu dzikiemu zwierzęciu poza lasem;
- 📞 ośrodek rehabilitacji dzikich zwierząt – w przypadku zwierząt wymagających specjalistycznej pomocy;
- 📞112 / Policja – jeśli zwierzę zostało potrącone lub sytuacja stwarza zagrożenie dla ludzi.
Lista ośrodków rehabilitacji dzikich zwierząt w Polsce: LISTA
Najważniejsza zasada: zanim pomożesz – upewnij się, że pomoc jest naprawdę potrzebna. Czasem najlepszym, co możemy zrobić dla dzikiego zwierzęcia, jest po prostu odejść i pozwolić jego rodzicom się nim zająć. 🌿
4. Wilk w sąsiedztwie
Wilk jest naszym leśnym sąsiadem, który zdecydowanie woli unikać ludzi niż się z nimi spotykać. Przypadkowe spotkanie z dzikim wilkiem nie stanowi zagrożenia dla człowieka – gdy zwierzę zorientuje się, że w pobliżu jest człowiek, najczęściej samo się oddala. Ma on jednak słaby wzrok i z daleka może w pierwszej chwili nie wiedzieć na co patrzy – będzie się nam przyglądał i to zupełnie normalne.
Jeśli jednak wilk znajdzie się zbyt blisko, daj mu znać, że jesteś człowiekiem: unieś ręce, pomachaj, możesz klasnąć i spokojnie, ale stanowczo pokrzykuj. Zwykle to wystarczy, by zwierzę się wycofało. Nie uciekaj gwałtownie.
Pamiętaj też, że jeśli spacerujesz po lesie z psem, on zawsze powinien być na smyczy. Wilk nie jest zainteresowany człowiekiem, ale luźno biegającym konkurentem już tak.
Bliskie, celowe i powtarzające się podejście wilka do człowieka na mniej niż 30 metrów jest sytuacją nietypową i warto zgłosić ją odpowiednim służbom (np. RDOŚ, Urząd Gminy lub Nadleśnictwo)
Spotkanie z wilkiem należy do rzadkości. Ten osobnik, po chwili przyglądania, zorientował się, że patrzy na człowieka i uciekł. / Fot. Anita Witkowska
Po więcej rzetelnych materiałów na temat wilka zapraszamy na stronę Stowarzyszenia dla Natury „Wilk”.
5. Dary lasu
Fot. Anita Witkowska
Las pozwala nam korzystać z wielu swoich darów – możemy zbierać na własne potrzeby grzyby, jagody, borówki, maliny, jeżyny i inne owoce runa leśnego. Róbmy to jednak tak, aby nie uszkadzać roślin i pozostawić część owoców czy grzybów dla leśnych mieszkańców.
Nie wszystko można jednak zbierać i nie wszędzie wolno to robić. Zbioru należy unikać w miejscach objętych zakazem wstępu, m.in. na uprawach leśnych do 4 m wysokości, w ostojach zwierząt, drzewostanach nasiennych i powierzchniach doświadczalnych. Szczególne zasady obowiązują także na terenach chronionych, takich jak rezerwaty i parki narodowe.
🌿 Pamiętaj: nie zbieraj roślin ani grzybów objętych ochroną gatunkową, a grzyby zbieraj tylko wtedy, gdy bez wątpliwości potrafisz rozpoznać ich gatunek. Zawsze myj zbiory przed spożyciem.
Zrzuty poroża możesz zbierać, o ile znajdują się w lesie gospodarczym i nie wiąże się to z płoszeniem zwierząt ani wchodzeniem na tereny objęte zakazem wstępu.
Na zdjęciu poroże łosia i parostki koziołków (samiec sarny) z kolekcji Martyny Lewandowskiej z Ząbrowa / Fot. Anita Witkowska
Sprawdź więcej na stronie Lasów Państwowych: Poroża; Jagody
Fot. Anita Witkowska
6. Jak się nie zgubić?
Leśny spacer to świetny sposób na odpoczynek, ale nawet dobrze znana okolica potrafi wyglądać zupełnie inaczej, gdy zejdziemy z utartej ścieżki. Zanim ruszysz, pomyśl o trasie i przygotuj się na to, że w lesie łatwo stracić orientację.
Kilka prostych zasad:
- 📍 Sprawdź trasę przed wyjściem i zapamiętaj charakterystyczne miejsca, które pomogą Ci odnaleźć drogę powrotną.
- 📱 Naładuj telefon i, jeśli wybierasz się dalej, zabierz ze sobą powerbank.
- 🗺️ Korzystaj z mapy, a nie tylko z pamięci – leśne drogi i skrzyżowania potrafią być do siebie bardzo podobne.
- 🧭 Zwracaj uwagę na oznaczenia dróg, szlaków i oddziałów leśnych. Pomogą określić, gdzie dokładnie się znajdujesz. Często oglądaj się do tyłu – trasa powrotna może wyglądać inaczej niż zapamiętałeś.
- 👋 Powiedz komuś, dokąd idziesz, szczególnie jeśli wybierasz się samotnie lub w mniej znany teren.
Pomocna w leśnych wędrówkach jest bezpłatna aplikacja mBDL – mobilny Bank Danych o Lasach. Pokazuje mapy lasów i Twoją aktualną lokalizację GPS, a także pozwala zapisywać punkty i rejestrować trasę. Co ważne, mapy można wcześniej pobrać i korzystać z nich również bez zasięgu internetu.
Zobacz jak ustawić rejestrację trasy: instrukcja.
7. Zagrożenia i bezpieczeństwo
8. Dobroczynna moc lasu
Las działa na nas całym bogactwem swoich bodźców. Zieleń, naturalne dźwięki, zapachy drzew i spokojny rytm spaceru pomagają wyciszyć układ nerwowy, zmniejszyć napięcie i oderwać się od codziennego nadmiaru bodźców. Kontakt z lasem to jednak nie tylko odpoczynek dla głowy – może również korzystnie wpływać na nasze ciało, m.in. na tętno, ciśnienie i reakcje organizmu związane ze stresem.
Nie musisz robić niczego szczególnego. Zwolnij, odłóż telefon, posłuchaj ptaków, poczuj zapach drzew, dotknij kory. Taki świadomy kontakt z lasem nazywamy kąpielą leśną (shinrin-yoku). To nie trening ani wyzwanie – to czas, w którym pozwalamy sobie po prostu być w lesie.
Las nie tylko daje nam przestrzeń do odpoczynku. Pomaga nam wrócić do równowagi – psychicznej i fizycznej. 🌲
🌿 Las jest blisko
Nie trzeba dalekiej podróży, żeby odpocząć od codziennego pośpiechu. Las jest tuż obok – zaprasza na spacer, chwilę ciszy, obserwowanie zwierząt i oddech od nadmiaru bodźców.
Korzystaj z niego, odkrywaj jego zakamarki, poznawaj jego mieszkańców i pozwól sobie czasem po prostu być.
A kiedy wychodzisz z lasu, zostaw go takim, jakim chciałbyś go zastać następnym razem.
Fot. Anita Witkowska
Do zobaczenia na leśnym szlaku! 🌲